Byggðarráð Skagafjarðar

Fært í trúnaðarbók.

Vísað frá 43. fundi félagsmála- og tómstundanefndar, 23. mars 2026, þannig bókað:
"Lagður fram tölvupóstur frá Heilbrigðisráðuneytinu dags. 18. mars sl. Tölvupósturinn inniheldur svar við umsókn sem fór frá Skagafirði 28. nóvember 2025 þar sem óskað var eftir fjármagni og endurmati á samningi til að breyta fjórum almennum rýmum í dagdvöl aldraðra á Sauðárkróki í fjögur sérhæfð rými fyrir fólk með heilabilun. Fram kemur í póstinum að erindinu sé hafnað á forsendum þess að það er ekki fjárhagslegt svigrúm til að verða við beiðninni. Félagsmála- og tómstundanefnd samþykkir samhljóða að vísa málinu til byggðaráðs."

Byggðarráð Skagafjarðar harmar að heilbrigðisráðuneytið hafi hafnað umsókn Skagafjarðar með þeim rökum einum að því miður sé ekki fjárhagslegt svigrúm til að verða við beiðninni að sinni. Með því svari er ljóst að ríkisvaldið er að velta fjárhagslegum byrðum og ábyrgð vegna 1. stigs heilbrigðisþjónustu, sem lögum samkvæmt er á ábyrgð ríkisins, yfir á sveitarfélagið Skagafjörð og einstaka starfsmenn þess. Enn fremur má líta til þess að fjöldi þeirra dagdvalarrýma og umfang þjónustu sem úthlutað er til Skagafjarðar, skv. gjaldskrá Sjúkratrygginga nr. 146/2026, er í engu samræmi við íbúafjölda í Skagafirði og ekki í samræmi við úthlutuð dagdvalarpláss eða tegund dagdvalarplássa sé litið til fjölmargra svæða og sveitarfélaga hér á landi.

Byggðarráð samþykkir samhljóða að óska eftir fundi með heilbrigðisráðherra vegna málsins.

Lagður fram tölvupóstur frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga, dags. 27. mars 2026, þar sem kynnt eru drög að stefnu um opinbera þjónustu, unnin af fjármála- og efnahagsráðuneytinu í samvinnu við Samband íslenskra sveitarfélaga. Þjónustustefnan tekur til þjónustu bæði ríkis og sveitarfélaga. Mikilvægi þess að samræma þjónustu þvert á stjórnsýslustigin er ein helsta áhersla stefnunnar með það að markmiði að veita betri, aðgengilegri og hagkvæmari þjónustu. Í stefnunni er horft á þjónustu hins opinbera á heildstæðan hátt. Stefnan mun því koma í stað stefnu hins opinbera um stafræna þjónustu sem kom út árið 2021 sem mun í kjölfarið falla úr gildi. Áfram er lögð áhersla á að stafræn samskipti séu helsta samskiptaleið hins opinbera við almenning en á sama tíma dregin fram nauðsyn þess að aðrar samskipaleiðir séu opnar. Næsta skref er að vinna aðgerðaáætlun sem á að fylgja stefnunni. Sambandið hvetur sveitarfélög til að senda Sambandinu ábendingar um stefnuna og ábendingar um mögulegar aðgerðir á netfangið samband@samband.is.

Atvinnuveganefnd Alþingis sendir tvö mál til umsagnar: 529. mál, Lagareldi og 530. mál, Lax- og silungsveiði o.fl. (bætt lagaumgjörð). Umsagnir skal senda í gegnum umsagnagátt Alþingis og hægt er að senda inn um annað hvort málið en umsagnir verða skráðar við bæði. Frestur til að senda inn umsögn er til og með 10. apríl nk.

Byggðarráð Skagafjarðar fagnar löngu tímabærri löggjöf um lagareldi sem ætlað er að mæta áskorunum í umhverfi greinarinnar miðað við nútímann og uppbyggingu og þróun í greininni á undanförnum árum. Ljóst er að uppbygging í lagareldi er gríðarlega mikilvæg mörgum byggðarlögum á Íslandi og einnig að fram undan eru mikil tækifæri í landeldi sem ramma þarf löggjöf utan um. Uppbygging í lagareldi stuðlar bæði að mikilli atvinnu- og verðmætasköpun, ekki síst hjá byggðarlögum sem áður áttu á brattann að sækja, en samhliða uppbyggingu þarf að gæta að því að áhrif hennar verði ekki neikvæð á umhverfið.

Jafnframt er nauðsynlegt að endurskoða tekjuskiptingu á milli ríkis og sveitarfélaga vegna greinarinnar. Brýnt er að sveitarfélög fái sína hlutdeild með beinum hætti, líkt og t.d. í Noregi, í stað þess að þurfa að sækja um úthlutun úr Fiskeldissjóði. Er því fagnað að komin sé fram tillaga um samfélagsframlag sem rennur beint til sveitarfélaga en eðlilegt væri að það framlag yrði ákveðið hlutfall af framleiðslugjaldi í stað fjárveitingar af fjárlögum hverju sinni. Einnig ættu sveitarfélög sem bera áhrif af nýtingu þessarar auðlindar að njóta beinnar og lögbundinnar hlutdeildar í þeim tekjum sem af starfseminni verða, fremur en að vera háð árlegri ákvörðun fjárlagavaldsins. Með því móti yrði fjárhagsleg tenging milli auðlindanýtingar og nærsamfélags skýrari og réttlátari.

Byggðarráð Skagafjarðar leggur áherslu á mikilvægi þess að eftirlit og stjórnsýsla með þessari starfsemi sé virk og að leyfisveitingaferlið sé skýrt og fyrirsjáanlegt fyrir rekstraraðila. Einnig að nauðsynlegt sé að byggja upp aukið eftirlit í þeim landshlutum sem fiskeldi er umsvifamest, svo það sé sem mest í tengslum við nærsamfélagið. Eftirlit og rannsóknir í greininni þurfa að vera studd með fjármagni, mannafla og raunverulegri nærveru í þeim byggðum þar sem starfsemin fer fram. Öflug nærvera eftirlits- og rannsóknastarfsemi í nærumhverfi greinarinnar eykur skilvirkni, viðbragðsgetu og traust og styður um leið við faglega uppbyggingu starfa í viðkomandi landshlutum.

Atvinnuveganefnd Alþingis sendir til umsagnar 568. mál - Stofnun atvinnuveganna. Umsagnir skal senda í gegnum umsagnagátt Alþingis. Frestur til að senda inn umsögn er til og með 15. apríl nk.

Byggðarráð Skagafjarðar tekur eindregið undir umsögn Samtaka heilbrigðiseftirlitssvæða á Íslandi og leggst gegn þeim hluta frumvarpsins sem miðar að því að fella niður hlutverk heilbrigðiseftirlits sveitarfélaga á sviði matvælaeftirlits og færa það í heild til nýrrar Stofnunar atvinnuveganna. Þegar staðbundið, lögbundið og lýðræðislega tengt eftirlit sveitarfélaga er tekið út úr kerfinu og fært í heild til einnar ríkisstofnunar, veikjast þau tengsl sem eftirlitið hefur við nærsamfélag, staðbundna þekkingu, skjót viðbrögð og ábyrgð gagnvart íbúum. Frumvarpið felur í sér frekari samþjöppun þar sem allt matvælaeftirlit sem nú skiptist milli Matvælastofnunar og heilbrigðisnefnda er dregið inn í eina sameinaða atvinnuvegastofnun. Með því er stigið skref frá blönduðu eftirlitskerfi með staðbundinni aðkomu yfir í miðstýrt kerfi þar sem sveitarfélögin víkja að verulegu leyti af vettvangi matvælaeftirlits. Alþingi ætti fremur að styrkja samræmingu, leiðbeiningar, upplýsingamiðlun og gæðastýringu innan núverandi kerfis en að afnema með öllu aðkomu heilbrigðiseftirlits sveitarfélaga. Núgildandi lög gera þegar ráð fyrir yfirumsjón, samræmingu, sameiginlegum fundum, leiðbeiningum og reglusetningu af hálfu Matvælastofnunar. Það er því fyllilega unnt að bæta framkvæmd og samræmi án þess að rjúfa þá verkaskiptingu sem þjónar bæði neytendavernd og staðbundinni ábyrgð.

Byggðarráð Skagafjarðar samþykkir samhljóða að leggja til að atvinnuveganefnd Alþingis hafni þeim efnisþætti frumvarpsins sem felur í sér niðurfellingu hlutverks heilbrigðisnefnda sveitarfélaga í matvælaeftirliti og samþykki í staðinn breytingu sem verndar áfram lögbundið hlutverk þeirra samkvæmt lögum um matvæli.

Umhverfis- og samgöngunefnd Alþingis sendir til umsagnar 582. mál - Einföldun regluverks og aukin skilvirkni eftirlits með hollustuháttum og mengunarvörnum (einföldun eftirlits). Umsagnir skal senda í gegnum umsagnagátt Alþingis. Frestur til að senda inn umsögn er til og með 16. apríl nk.
Byggðarráð Skagafjarðar mótmælir eindregið þeim áformum sem koma fram í framlagðu frumvarpi um að flytja allt eftirlit með hollustuháttum og mengunarvörnum frá heilbrigðiseftirlitum sveitarfélaga til Umhverfis- og orkustofnunar og að eftirlit með matvælum flytjist til Matvælastofnunar.
Með frumvarpinu er lagt til að núverandi heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga verði lagt niður og að rúmlega 70% af starfsemi þeirra, sem jafnframt eru tekjuberandi verkefnin, flytjist frá sveitarstjórnarstigi til ríkisins. Þessi breyting kollvarpar rekstrargrundvelli heilbrigðiseftirlitanna og skilur sveitarfélög eftir með verkefni sem eru þjónustuháð, tekjulítil og í mörgum tilvikum ófjármögnuð. Ljóst er að breytingarnar munu hafa verulega neikvæð áhrif á landsbyggðina.
Heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga hafa áratuga reynslu af stöðugri og staðbundinni þjónustu sem byggir á þekkingu á aðstæðum, svæðum, áhættumatsháttum og atvinnulífi. Sú sérþekking sem er undirstaða hraðra viðbragða, tapast ef verkefnin eru færð í miðlægt kerfi ríkisstofnana. Þrátt fyrir fullyrðingar um að störfum verði fjölgað á landsbyggðinni er ekkert í frumvarpinu sem tryggir slíkt. Þvert á móti er hætt við að störf flytjist frá svæðinu og að sérfræðingar, sem búa í nærumhverfi sveitarfélaga, missi starf eða velji að starfa í stærri þéttbýliskjörnum þar sem stofnanirnar eru með meginstarfsemi sína.
Byggðarráð telur sérlega mikilvægt að á það sé bent að ekkert í athugasemdum Eftirlitsstofnunar EFTA (ESA) kallar á niðurlagningu staðbundinna stjórnvalda eða heilbrigðiseftirlita. Ábendingar ESA snúa fyrst og fremst að samræmingu, skýrari ábyrgð og sameiginlegum upplýsingakerfum, en öll þau markmið má uppfylla án þess að leggja niður heilbrigðiseftirlitin. Frumvarpið gengur því töluvert lengra en nauðsynlegt er og er hvorki útskýrt né rökstutt með fullnægjandi hætti hvers vegna meðalhófs sé ekki gætt og vægari og hagkvæmari úrræði, svo sem styrkt samræmingarhlutverk ríkisstofnana, innleiðing sameiginlegs upplýsingakerfis og skýrari verkaskipting séu ekki valin.
Eitt af áhyggjuefnum byggðarráðs er hætta á þjónusturofi við yfirfærslu verkefnanna. Frumvarpið gerir ráð fyrir að allar breytingar taki gildi 1. janúar 2027 og felur í sér að heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga verði lögð niður á sama tíma og ríkið tekur við öllum verkefnum á tveimur stofnunum. Slík framkvæmd er áhættusöm. Fyrir liggur að fjöldi starfsmanna þarf að skipta um starfsvettvang, verklag og ábyrgð breytast, upplýsingakerfi þurfa að vera tilbúin og byrjað verður að vinna eftir verkferlum sem hafa ekki verið prófaðir í framkvæmd. Reynslan sýnir að jafn umfangsmiklar verkefnayfirfærslur taka að lágmarki nokkur ár í undirbúningi til að tryggja samfellda og trausta þjónustu. Hér er hins vegar gert ráð fyrir mjög skömmum aðlögunartíma og engum skýrum áætlunum um hvernig forðast eigi rof í eftirliti, leyfisveitingum eða bráðu viðbragði. Slíkt þjónusturof myndi bitna sérstaklega á rekstraraðilum sem þurfa leyfi eða endurnýjun leyfa, ferðaþjónustufyrirtækjum, matvælafyrirtækjum og smærri verslunum sem reiða sig á reglubundnar úttektir. Að auki bitnar þetta á sveitarfélögum sem missa aðgengi að skjótum ráðleggingum eða viðbrögðum vegna mengunaróhappa, atvika eða kvartanamála auk þess sem íbúar og atvinnulíf missa aðgang að skjótum og staðbundnum viðbrögðum fagfólks sem þekkir aðstæður. Á sama tíma má leiða líkur að því að flóknar boðleiðir innan ríkiskerfisins, takmarkaður aðgangur að starfsmönnum í nærsamfélaginu og aukið álag á fáum starfsmönnum muni skapa tafir, óvissu og síendurtekinn tvíverknað næstu árin á eftir. Fjárhagsleg áhrif á sveitarfélög eru einnig umfangsmikil, þótt frumvarpið geri lítið úr þeim. Sveitarfélög munu þurfa að standa undir biðlaunakostnaði, breytingakostnaði, kostnaði við ráðningar sérfræðinga í ný verkefni og yfirfærslu staðbundinna úrlausnarefna sem fylgja engar tekjur með.
Það að tekjustofnar heilbrigðiseftirlita sem eru í þessum tilvikum stærstu verkefnin eru teknir af sveitarfélögum án þess að bæta sveitarfélögum tekjumissinn, hlýtur að teljast skýr tilfærsla fjárhagslegs álags frá ríki til sveitarfélaga. Byggðarráð ítrekar að einfaldari, skilvirkari og ódýrari leið er fyrir hendi, það er að styrkja samræmingu, verklag og upplýsingakerfi innan núverandi kerfis, án þess að leggja heilbrigðiseftirlitin niður. Sú leið myndi tryggja betri gæði, meiri samfellu og jafnt aðgengi að þjónustu um allt land.
Með vísan til alls framangreinds telur byggðarráð Skagafjarðar frumvarpið ómótað, lítt rökstutt og líklegt til að rýra þjónustu við íbúa og atvinnulíf um land allt, og skorar á umhverfis- og samgöngunefnd að vísa frumvarpinu að nýju til umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytis til gagngerrar endurskoðunar og hefja um leið frekara samráð við sveitarfélög og Samtök heilbrigðiseftirlitssvæða á Íslandi um úrbætur sem byggja á raunhæfum, hagkvæmum og sanngjörnum lausnum.

Umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytið kynnir til samráðs mál nr. 65/2026, "Reglugerð um kortlagningu óbyggðra víðerna". Umsagnarfrestur er til og með 23.04. 2026.