Atvinnuvegaráðuneytið kynnir til samráðs mál nr. 31/2026, "Drög að frumvarpi til laga um sameiningu Matvælastofnunar, Fiskistofu og Verðlagsstofu skiptaverðs". Umsagnarfrestur er til og með 20.02. 2026.
Byggðarráð Skagafjarðar mótmælir þeim áformum sem fram koma í drögum að frumvarpi. Með frumvarpinu er lagt til að núverandi heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga verði lagt niður og að rúmlega 70% af starfsemi þeirra, sem jafnframt eru tekjuberandi verkefnin, flytjist frá sveitarstjórnarstigi til ríkisins. Þessi breyting kollvarpar rekstrargrundvelli heilbrigðiseftirlitanna og skilur sveitarfélög eftir með verkefni sem eru þjónustuháð, tekjulítil og í mörgum tilvikum ófjármögnuð.
Ljóst er að breytingarnar munu hafa verulega neikvæð áhrif á landsbyggðina. Heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga hafa áratuga reynslu af stöðugri og staðbundinni þjónustu sem byggir á þekkingu á aðstæðum, svæðum, áhættumatsháttum og atvinnulífi. Sú sérþekking sem er undirstaða hraðra viðbragða, tapast ef verkefnin eru færð í miðlægt kerfi ríkisstofnana. Þrátt fyrir fullyrðingar um að störfum verði fjölgað á landsbyggðinni er ekkert í frumvarpinu sem tryggir slíkt. Þvert á móti er hætt við að störf flytjist frá svæðinu og að sérfræðingar, sem búa í nærumhverfi sveitarfélaga, missi starf eða velji að starfa í stærri þéttbýliskjörnum þar sem stofnanirnar eru með meginstarfsemi sína.
Byggðarráð telur sérlega mikilvægt að á það sé bent að ekkert í athugasemdum Eftirlitsstofnunar EFTA (ESA) kallar á niðurlagningu staðbundinna stjórnvalda eða heilbrigðiseftirlita. Ábendingar ESA snúa fyrst og fremst að samræmingu, skýrari ábyrgð og sameiginlegum upplýsingakerfum, en öll þau markmið má uppfylla án þess að leggja niður heilbrigðiseftirlitin. Frumvarpið gengur því töluvert lengra en nauðsynlegt er og er hvorki útskýrt né rökstutt með fullnægjandi hætti hvers vegna meðalhófs sé ekki gætt og vægari og hagkvæmari úrræði, svo sem styrkt samræmingarhlutverk ríkisstofnana, innleiðing sameiginlegs upplýsingakerfis og skýrari verkaskipting séu ekki valin.
Eitt af áhyggjuefnum byggðarráðs er hætta á þjónusturofi við yfirfærslu verkefnanna. Frumvarpið gerir ráð fyrir að allar breytingar taki gildi 1. janúar 2027 og felur í sér að heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga verði lögð niður á sama tíma og ríkið tekur við öllum verkefnum á tveimur stofnunum. Slík framkvæmd er áhættusöm. Fyrir liggur að fjöldi starfsmanna þarf að skipta um starfsvettvang, verklag og ábyrgð breytast, upplýsingakerfi þurfa að vera tilbúin og byrjað verður að vinna eftir verkferlum sem hafa ekki verið prófaðir í framkvæmd. Reynslan sýnir að jafn umfangsmiklar verkefnayfirfærslur taka að lágmarki nokkur ár í undirbúningi til að tryggja samfellda og trausta þjónustu. Hér er hins vegar gert ráð fyrir mjög skömmum aðlögunartíma og engum skýrum áætlunum um hvernig forðast eigi rof í eftirliti, leyfisveitingum eða bráðu viðbragði. Slíkt þjónusturof myndi bitna sérstaklega á rekstraraðilum sem þurfa leyfi eða endurnýjun leyf, ferðaþjónustufyrirtækjum, matvælafyrirtækjum og smærri verslunum sem reiða sig á reglubundnar úttektir. Að auki bitnar þetta á sveitarfélögum sem missa aðgengi að skjótum ráðleggingum eða viðbrögðum vegna mengunaróhappa, atvika eða kvartanamála auk þess sem íbúar og atvinnulíf missir aðgang að skjótum og staðbundnum viðbrögðum fagfólks sem þekkir aðstæður.
Á sama tíma er leiða má líkur að því að flóknar boðleiðir innan ríkiskerfisins, takmarkaður aðgangur að starfsmönnum í nærsamfélaginu og aukið álag á fáum starfsmönnum muni skapa tafir, óvissu og síendurtekið tvíverknað næstu árin á eftir.
Fjárhagsleg áhrif á sveitarfélög eru einnig umfangsmikil, þótt frumvarpið geri lítið úr þeim. Sveitarfélög munu þurfa að standa undir biðlaunakostnaði, breytingakostnaði, kostnaði við ráðningar sérfræðinga í ný verkefni og yfirfærslu staðbundinna úrlausnarefna sem fylgja engar tekjur með. Það að tekjustofnar heilbrigðiseftirlita sem eru í þessum tilvikum stærstu verkefnin séu teknir af sveitarfélögum án þess að bæta sveitarfélögum tekjumissinn, hlýtur að teljast skýr tilfærsla fjárhagslegs álags frá ríki til sveitarfélaga.
Byggðarráð ítrekar að einfaldari, skilvirkari og ódýrari leið er fyrir hendi, það er að styrkja samræmingu, verklag og upplýsingakerfi innan núverandi kerfis, án þess að leggja heilbrigðiseftirlitin niður. Sú leið myndi tryggja betri gæði, meiri samfellu og jafnt aðgengi að þjónustu um allt land.
Með vísan til alls framangreinds tekur Byggðarráð Skagafjarðar undir umsögn og sjónarmið heilbrigðiseftirlita á landinu að öllu leyti, telur frumvarpið ómótað, lítt rökstutt og líklegt til að rýra þjónustu við íbúa og atvinnulíf um land allt, og skorar á ráðherra að draga áformin til baka og hefja í staðinn frekara samráð við sveitarfélög og heilbrigðiseftirlitin um úrbætur sem byggja á raunhæfum, hagkvæmum og sanngjörnum lausnum.
Byggðarráð Skagafjarðar mótmælir þeim áformum sem fram koma í drögum að frumvarpi. Með frumvarpinu er lagt til að núverandi heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga verði lagt niður og að rúmlega 70% af starfsemi þeirra, sem jafnframt eru tekjuberandi verkefnin, flytjist frá sveitarstjórnarstigi til ríkisins. Þessi breyting kollvarpar rekstrargrundvelli heilbrigðiseftirlitanna og skilur sveitarfélög eftir með verkefni sem eru þjónustuháð, tekjulítil og í mörgum tilvikum ófjármögnuð.
Ljóst er að breytingarnar munu hafa verulega neikvæð áhrif á landsbyggðina. Heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga hafa áratuga reynslu af stöðugri og staðbundinni þjónustu sem byggir á þekkingu á aðstæðum, svæðum, áhættumatsháttum og atvinnulífi. Sú sérþekking sem er undirstaða hraðra viðbragða, tapast ef verkefnin eru færð í miðlægt kerfi ríkisstofnana. Þrátt fyrir fullyrðingar um að störfum verði fjölgað á landsbyggðinni er ekkert í frumvarpinu sem tryggir slíkt. Þvert á móti er hætt við að störf flytjist frá svæðinu og að sérfræðingar, sem búa í nærumhverfi sveitarfélaga, missi starf eða velji að starfa í stærri þéttbýliskjörnum þar sem stofnanirnar eru með meginstarfsemi sína.
Byggðarráð telur sérlega mikilvægt að á það sé bent að ekkert í athugasemdum Eftirlitsstofnunar EFTA (ESA) kallar á niðurlagningu staðbundinna stjórnvalda eða heilbrigðiseftirlita. Ábendingar ESA snúa fyrst og fremst að samræmingu, skýrari ábyrgð og sameiginlegum upplýsingakerfum, en öll þau markmið má uppfylla án þess að leggja niður heilbrigðiseftirlitin. Frumvarpið gengur því töluvert lengra en nauðsynlegt er og er hvorki útskýrt né rökstutt með fullnægjandi hætti hvers vegna meðalhófs sé ekki gætt og vægari og hagkvæmari úrræði, svo sem styrkt samræmingarhlutverk ríkisstofnana, innleiðing sameiginlegs upplýsingakerfis og skýrari verkaskipting séu ekki valin.
Eitt af áhyggjuefnum byggðarráðs er hætta á þjónusturofi við yfirfærslu verkefnanna. Frumvarpið gerir ráð fyrir að allar breytingar taki gildi 1. janúar 2027 og felur í sér að heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga verði lögð niður á sama tíma og ríkið tekur við öllum verkefnum á tveimur stofnunum. Slík framkvæmd er áhættusöm. Fyrir liggur að fjöldi starfsmanna þarf að skipta um starfsvettvang, verklag og ábyrgð breytast, upplýsingakerfi þurfa að vera tilbúin og byrjað verður að vinna eftir verkferlum sem hafa ekki verið prófaðir í framkvæmd. Reynslan sýnir að jafn umfangsmiklar verkefnayfirfærslur taka að lágmarki nokkur ár í undirbúningi til að tryggja samfellda og trausta þjónustu. Hér er hins vegar gert ráð fyrir mjög skömmum aðlögunartíma og engum skýrum áætlunum um hvernig forðast eigi rof í eftirliti, leyfisveitingum eða bráðu viðbragði. Slíkt þjónusturof myndi bitna sérstaklega á rekstraraðilum sem þurfa leyfi eða endurnýjun leyf, ferðaþjónustufyrirtækjum, matvælafyrirtækjum og smærri verslunum sem reiða sig á reglubundnar úttektir. Að auki bitnar þetta á sveitarfélögum sem missa aðgengi að skjótum ráðleggingum eða viðbrögðum vegna mengunaróhappa, atvika eða kvartanamála auk þess sem íbúar og atvinnulíf missir aðgang að skjótum og staðbundnum viðbrögðum fagfólks sem þekkir aðstæður.
Á sama tíma er leiða má líkur að því að flóknar boðleiðir innan ríkiskerfisins, takmarkaður aðgangur að starfsmönnum í nærsamfélaginu og aukið álag á fáum starfsmönnum muni skapa tafir, óvissu og síendurtekið tvíverknað næstu árin á eftir.
Fjárhagsleg áhrif á sveitarfélög eru einnig umfangsmikil, þótt frumvarpið geri lítið úr þeim. Sveitarfélög munu þurfa að standa undir biðlaunakostnaði, breytingakostnaði, kostnaði við ráðningar sérfræðinga í ný verkefni og yfirfærslu staðbundinna úrlausnarefna sem fylgja engar tekjur með. Það að tekjustofnar heilbrigðiseftirlita sem eru í þessum tilvikum stærstu verkefnin séu teknir af sveitarfélögum án þess að bæta sveitarfélögum tekjumissinn, hlýtur að teljast skýr tilfærsla fjárhagslegs álags frá ríki til sveitarfélaga.
Byggðarráð ítrekar að einfaldari, skilvirkari og ódýrari leið er fyrir hendi, það er að styrkja samræmingu, verklag og upplýsingakerfi innan núverandi kerfis, án þess að leggja heilbrigðiseftirlitin niður. Sú leið myndi tryggja betri gæði, meiri samfellu og jafnt aðgengi að þjónustu um allt land.
Með vísan til alls framangreinds tekur Byggðarráð Skagafjarðar undir umsögn og sjónarmið heilbrigðiseftirlita á landinu að öllu leyti, telur frumvarpið ómótað, lítt rökstutt og líklegt til að rýra þjónustu við íbúa og atvinnulíf um land allt, og skorar á ráðherra að draga áformin til baka og hefja í staðinn frekara samráð við sveitarfélög og heilbrigðiseftirlitin um úrbætur sem byggja á raunhæfum, hagkvæmum og sanngjörnum lausnum.