Í 7. kafla Grænbókar um byggðarmál, Áherslur og leiðir, stendur: „Almenn sátt ríkir um gildandi byggðaáætlun, sem byggist ekki síst á virku samráði við mótun hennar og skilaði sér í breiðu eignarhaldi“.
Almennt sagt þá getur byggðarráð Skagafjarðar ekki tekið undir þessa fullyrðingu en upplifun byggðarráðs af gildandi byggðaáætlun er ekki sú að hún hafi nýst eða stuðlað að jöfnun búsetu eða jöfnun atvinnutækifæra í landinu. Síðustu ár hefur byggð á Norðurlandi vestra þróast með mun neikvæðari hætti en byggð í öðrum landshlutum og aðgerðir úr gildandi byggðaáætlun hafa þar engu breytt.
Hér koma svör við þeim spurningum sem settar eru fram í kafla 8.
1. Hver er skoðun þín á stöðumatinu.
Greining á stöðunni og samanburður landshlutanna er á margan hátt ágætur um það sem snýr að lífskjörum fólks og stöðu þess í samanburði landshlutanna. Ýmsu má samt velta fyrir sér eins og hver tilgangurinn sé að draga mörk þjónustusvæða við 30 km í skólasókn eða dagvöruverslun. Hér hafa margir aðrir þættir einnig áhrif eins og lega landssvæða, sameining sveitarfélaga yfir stór landfræðileg svæði, félagslegar og menningarlegar aðstæður, þéttleiki byggða og fleira.
Í greiningunni er hins vegar ekkert sett fram um stöðu atvinnulífs á viðkomandi svæðum né heldur þróun þess síðustu ár. Hér þarf að gera miklu betur og setja fram greiningu á skiptingu atvinnulífs milli atvinnuflokka, greina veltu og umfang atvinnugreinanna og sjá þannig með skýrari hætti hvað er að stuðla að hagvexti í viðkomandi landshluta og hvað veldur því í atvinnulífinu að ekki er ásættanlegur hagvöxtur eða fólksfjölgun á viðkomandi svæði. Það er ekki hægt að setja upp byggðaáætlun nema fyrir liggi góð greining á atvinnulífinu.
2. Hver er skoðun þín á þeirri framtíðarsýn og lykilviðfangsefnum sem sett er fram?
Framtíðarsýnin í áætluninni er:
„Framtíðarsýnin er að Ísland verði í fremstu röð með trausta og örugga innviði, öflug sveitarfélög, verðmætasköpun og framsækna þjónustu. Tenging byggða og Íslands við umheiminn verði í jafnvægi við umhverfið. Meginmarkmiðið er að innviðir mæti þörfum samfélagsins og byggðir og sveitarfélög um land allt verði sjálfbær.
Í öllum landshlutum verði blómlegar byggðir og öflugir byggðakjarnar þar sem stuðlað verði að bættum lífskjörum landsmanna og búsetufrelsi með sem jöfnustu aðgengi að grunnþjónustu og fjölbreyttum atvinnutækifærum. Grunnþjónusta verði veitt íbúum sem mest í nærsamfélaginu.“
Um þennan texta teljum við að flestir geti verið sammála, enda er framtíðarsýnin metnaðarfull. Sama má í raun einnig segja um þau fimm lykil viðfangsefni sem sett eru fram, þau hljóma flest öll mjög vel og eru í það minnsta fögur orð á blaði.
3. Hver er skoðun þín á þeim áherslum og leiðum sem lagðar eru til?
Séu áherslumarkmiðin skoðuð má sjá að þar fer engan veginn saman raunveruleikinn sem við búum við í dag og það sem í gangi er af hálfu hins opinbera. Hér er einungis tekið eitt dæmi í hverjum lið en auðvelt væri að hafa skoðun á öllum liðunum.
Dæmi úr A. „Jafna aðgengi að þjónustu“, en þar stendur um almennar áherslur „6. Samgönguinnviðir sem styðja daglegt líf og þjónustusókn“.
Þetta er mjög gott markmið, en raunveruleikinn er sá að á árinu 2025 voru almenningssamgöngur á Norðurlandi vestra skornar niður um meira en helming með fækkun á ferðum strætó milli Reykjavíkur og Akureyrar og ekkert kom í staðinn þrátt fyrir ítrekaðar óskir sveitarfélaganna á Norðurlandi vestra um almenningssamgöngur á milli þéttbýlisstaðanna. Í drögum að núverandi samgönguáætlun er heldur ekkert sem gefur til kynna að auknu fé verði bætt við almenningssamgöngur í hvorki auknum strætó ferðum innan eða milli landshluta né heldur til viðhalds á t.d. Alexandersflugvelli við Sauðárkrók.
Dæmi úr B. „Jafna tækifæri til atvinnu“, en þar stendur um almennar áherslur „4. Óstaðbundin störf og staðsetning opinberra starfa“
Staðreyndin er sú að lang flestir ríkisstarfsmenn eru á höfuðborgarsvæðinu eða 70,2% árið 2024 á meðan fæstir þeirra eru starfandi á Norðurlandi vestra eða 1,9%. Höfuðborgarsvæðið er eina svæðið þar sem hlutfall stöðugilda ríkisins er hærra en hlutfall landsmanna sem þar býr. Í öðrum landshlutum er hlutfallið svipað. Sé horft á þróunina í skiptingu stöðugilda ríkisins er ljóst að hún er mjög mismunandi milli landshluta en minnst er hlutfallið á Norðurlandi vestra en þar fjölgaði ríkisstarfsmönnum um 10% frá 2018 til 2024 en einungis um rúm 4% frá 2020 til 2024 - á meðan allir aðrir landshlutar liggja á bilinu 11-42% fjölgunar ríkisstarfa frá 2020-2024.
Frá árinu 2018 til 2024 fjölgaði ríkisstörfum um rúmlega 4.000 eða tæp 18%. Þar af komu á Norðurland vestra 49 stöðugildi. Sé horft á þróunina frá árinu 2020 þá fjölgaði ríkisstörfum á milli áranna 2020 til 2024 um rúmlega 3.500 eða 12% og af þeirri fjölgun eru 23 stöðugildi á Norðurlandi vestra eða 0,7%
Það er ekki ásættanlegt fyrir landshluta þar sem íbúaþróun er undir landsmeðaltali og þróun í fjölda íbúa hægari en að meðaltali í landinu, að horfa á fjölda ríkisstarfa út frá íbúafjölda. Þessi svæði og þar með Norðurland vestra þurfa á innspýtingu að halda og því eðlilegt að á slíkum svæðum væri fjölgun ríkisstarfa mun hærri en í öðrum landshlutum þar sem íbúafjölgun er hraðari.
Fjölgun og þróun í ríkisstörfum hefur verið rakin hér að ofan og er ljóst að dreifing þeirra er mjög ójöfn og að sá ójöfnuður hefur vaxið mikið síðustu ár, sérstaklega eftir 2020. Hér verður að snúa þróuninni við og tryggja að fjölgun þessara starfa sé hlutfallslega mest á veikari svæðum.
Dæmi úr C „Stuðla að sjálfbærri þróun byggða um allt land“, en þar stendur um almennar áherslur „2. Samspil dreifbýlis og þéttbýlis í byggðaþróun“.
Þetta er mjög stór og mikilvægur þáttur í jöfnun búsetu og lífskjara í landinu. Með sameiningu sveitarfélaga hefur krafan um jafnt aðgengi að þjónustu innan sveitarfélaga aukist, ásamt því að kostnaður við hana sé sambærilegur á milli íbúa. Hér ná nefna rafmagns- og hitunarkostnað. Ríkið er þar með hærri gjöld á flutningi rafmagns ásamt hærri tengigjöldum í dreifbýli en þéttbýli. Það er ósanngjarnt og er ekki til þess fallið að jafna lífskjör innan landmikilla sveitarfélaga og uppfyllir þar með ekki núverandi byggðaáætlun né heldur markmið þeirrar sem er í smíðum. Eins má nefna kostnað við húshitun með heitu vatni en oftast er mun kostnaðarsamara er að leggja heita vatnið um dreifbýli en þéttbýli. Hér þarf ríkið að koma inn í og jafna þennan mun til að jafna lífskjörin. Margt fleira mætti nefna eins og þjónustu við losun á sorpi en í dreifbýli er hún mun dýrari en í þéttbýli og fyrir landfræðilega stór sveitarfélög þá veður ríkið að stíga inn og jafna þennan kostnað eigi lífskjörin að vera jöfn.
4. Hver er skoðun þín á því hvernig best sé að meta árangur byggðastefnu?
Besta leiðin er að skoða og uppfæra sem oftast allar tölur sem snúa að íbúafjölda, lífskjörum, hagvexti, menntun, atvinnuþróun og mörgu fleiru reglulega. Verkfæri eins og mælaborð Byggðastofnunnar er jákvætt skref í þessari umræðu. Þetta þarf hins vegar að efla enn frekar, en um leið þarf að forðast að tveir aðilar séu að setja fram gögn um sömu hluti. Aðilar eins og Byggðastofnun, Hagstofan og Þjóðskrá eiga að vinna meira saman og vera með eina sameiginlega upplýsingaveitu sem gæti þá verið megin grunnur gagna sem lýsa þróun mismunandi svæða.
5. Annað sem þú vilt taka fram?
Tvennt má nefna sem raunhæfar leiðir til að bæta og jafna lífskjör með þeim verkfærum sem við höfum í dag og erum að vinna með alla daga, og ekki er talað um í fyrirliggjandi drögum.
Í fyrsta lagi má nefna hlutdeildarlánin en þau hafa ekki sem slík nýst til uppbyggingar á landsbyggðinni nema í mjög litlum mæli. Hugmyndafræðin á bakvið þau til fólks sem er að kaupa sína fyrstu íbúð er góð. Engu að síður er reynslan í Skagafirði og landshlutanum öllum sú að mjög fáir hafa haft möguleika á að nýta sér þetta úrræði til húsnæðiskaupa. Ástæðan er að stærstum hluta sú að verktakar eða fjárfestar í Skagafirði hafa ekki sóst eftir að byggja íbúðir sem standast kröfur um lágmarksstærð og hámarksverð til að fá hlutdeildarlán. Þessu væri auðvelt að breyta með sértækum hlutdeildarlánum til svæða eins og Norðurlands vestra þar sem íbúaþróun er undir landsmeðaltali og íbúða og byggingarmarkaður íbúða jafn óvirkur og raun ber vitni. Þannig mætti örva íbúabyggingu og fólksfjölgun.
Í öðru lagi má nefna skattkerfið en með því að greina reglulega stöðu landshlutanna og svæða innan þeirra mætti taka heilu landshlutana eða afmörkuð svæði og beita þar skattkerfinu sem hvata fyrir fólk til að koma þangað með atvinnustarfsemi eða fjárfesta sér í húsnæði. Úrræðin gætu verið tímabundin til t.d. 10 ára en þau þurfa samt að vera það hvetjandi að fólk sái hag í að nýta þau. Gott dæmi um land sem hefur notað skattkerfið með ýmsum hætti til að efla og styrkja búsetu er Noregur og af þeim mætti læra margt um nýtingu skattkerfisins til að jafna búsetu og lífskjör í landinu.
Byggðarráð Skagafjarðar samþykkir eftirfarandi umsögn.
Í 7. kafla Grænbókar um byggðarmál, Áherslur og leiðir, stendur: „Almenn sátt ríkir um gildandi byggðaáætlun, sem byggist ekki síst á virku samráði við mótun hennar og skilaði sér í breiðu eignarhaldi“.
Almennt sagt þá getur byggðarráð Skagafjarðar ekki tekið undir þessa fullyrðingu en upplifun byggðarráðs af gildandi byggðaáætlun er ekki sú að hún hafi nýst eða stuðlað að jöfnun búsetu eða jöfnun atvinnutækifæra í landinu. Síðustu ár hefur byggð á Norðurlandi vestra þróast með mun neikvæðari hætti en byggð í öðrum landshlutum og aðgerðir úr gildandi byggðaáætlun hafa þar engu breytt.
Hér koma svör við þeim spurningum sem settar eru fram í kafla 8.
1. Hver er skoðun þín á stöðumatinu.
Greining á stöðunni og samanburður landshlutanna er á margan hátt ágætur um það sem snýr að lífskjörum fólks og stöðu þess í samanburði landshlutanna. Ýmsu má samt velta fyrir sér eins og hver tilgangurinn sé að draga mörk þjónustusvæða við 30 km í skólasókn eða dagvöruverslun. Hér hafa margir aðrir þættir einnig áhrif eins og lega landssvæða, sameining sveitarfélaga yfir stór landfræðileg svæði, félagslegar og menningarlegar aðstæður, þéttleiki byggða og fleira.
Í greiningunni er hins vegar ekkert sett fram um stöðu atvinnulífs á viðkomandi svæðum né heldur þróun þess síðustu ár. Hér þarf að gera miklu betur og setja fram greiningu á skiptingu atvinnulífs milli atvinnuflokka, greina veltu og umfang atvinnugreinanna og sjá þannig með skýrari hætti hvað er að stuðla að hagvexti í viðkomandi landshluta og hvað veldur því í atvinnulífinu að ekki er ásættanlegur hagvöxtur eða fólksfjölgun á viðkomandi svæði. Það er ekki hægt að setja upp byggðaáætlun nema fyrir liggi góð greining á atvinnulífinu.
2. Hver er skoðun þín á þeirri framtíðarsýn og lykilviðfangsefnum sem sett er fram?
Framtíðarsýnin í áætluninni er:
„Framtíðarsýnin er að Ísland verði í fremstu röð með trausta og örugga innviði, öflug sveitarfélög, verðmætasköpun og framsækna þjónustu. Tenging byggða og Íslands við umheiminn verði í jafnvægi við umhverfið. Meginmarkmiðið er að innviðir mæti þörfum samfélagsins og byggðir og sveitarfélög um land allt verði sjálfbær.
Í öllum landshlutum verði blómlegar byggðir og öflugir byggðakjarnar þar sem stuðlað verði að bættum lífskjörum landsmanna og búsetufrelsi með sem jöfnustu aðgengi að grunnþjónustu og fjölbreyttum atvinnutækifærum. Grunnþjónusta verði veitt íbúum sem mest í nærsamfélaginu.“
Um þennan texta teljum við að flestir geti verið sammála, enda er framtíðarsýnin metnaðarfull. Sama má í raun einnig segja um þau fimm lykil viðfangsefni sem sett eru fram, þau hljóma flest öll mjög vel og eru í það minnsta fögur orð á blaði.
3. Hver er skoðun þín á þeim áherslum og leiðum sem lagðar eru til?
Séu áherslumarkmiðin skoðuð má sjá að þar fer engan veginn saman raunveruleikinn sem við búum við í dag og það sem í gangi er af hálfu hins opinbera. Hér er einungis tekið eitt dæmi í hverjum lið en auðvelt væri að hafa skoðun á öllum liðunum.
Dæmi úr A. „Jafna aðgengi að þjónustu“, en þar stendur um almennar áherslur „6. Samgönguinnviðir sem styðja daglegt líf og þjónustusókn“.
Þetta er mjög gott markmið, en raunveruleikinn er sá að á árinu 2025 voru almenningssamgöngur á Norðurlandi vestra skornar niður um meira en helming með fækkun á ferðum strætó milli Reykjavíkur og Akureyrar og ekkert kom í staðinn þrátt fyrir ítrekaðar óskir sveitarfélaganna á Norðurlandi vestra um almenningssamgöngur á milli þéttbýlisstaðanna. Í drögum að núverandi samgönguáætlun er heldur ekkert sem gefur til kynna að auknu fé verði bætt við almenningssamgöngur í hvorki auknum strætó ferðum innan eða milli landshluta né heldur til viðhalds á t.d. Alexandersflugvelli við Sauðárkrók.
Dæmi úr B. „Jafna tækifæri til atvinnu“, en þar stendur um almennar áherslur „4. Óstaðbundin störf og staðsetning opinberra starfa“
Staðreyndin er sú að lang flestir ríkisstarfsmenn eru á höfuðborgarsvæðinu eða 70,2% árið 2024 á meðan fæstir þeirra eru starfandi á Norðurlandi vestra eða 1,9%. Höfuðborgarsvæðið er eina svæðið þar sem hlutfall stöðugilda ríkisins er hærra en hlutfall landsmanna sem þar býr. Í öðrum landshlutum er hlutfallið svipað. Sé horft á þróunina í skiptingu stöðugilda ríkisins er ljóst að hún er mjög mismunandi milli landshluta en minnst er hlutfallið á Norðurlandi vestra en þar fjölgaði ríkisstarfsmönnum um 10% frá 2018 til 2024 en einungis um rúm 4% frá 2020 til 2024 - á meðan allir aðrir landshlutar liggja á bilinu 11-42% fjölgunar ríkisstarfa frá 2020-2024.
Frá árinu 2018 til 2024 fjölgaði ríkisstörfum um rúmlega 4.000 eða tæp 18%. Þar af komu á Norðurland vestra 49 stöðugildi. Sé horft á þróunina frá árinu 2020 þá fjölgaði ríkisstörfum á milli áranna 2020 til 2024 um rúmlega 3.500 eða 12% og af þeirri fjölgun eru 23 stöðugildi á Norðurlandi vestra eða 0,7%
Það er ekki ásættanlegt fyrir landshluta þar sem íbúaþróun er undir landsmeðaltali og þróun í fjölda íbúa hægari en að meðaltali í landinu, að horfa á fjölda ríkisstarfa út frá íbúafjölda. Þessi svæði og þar með Norðurland vestra þurfa á innspýtingu að halda og því eðlilegt að á slíkum svæðum væri fjölgun ríkisstarfa mun hærri en í öðrum landshlutum þar sem íbúafjölgun er hraðari.
Fjölgun og þróun í ríkisstörfum hefur verið rakin hér að ofan og er ljóst að dreifing þeirra er mjög ójöfn og að sá ójöfnuður hefur vaxið mikið síðustu ár, sérstaklega eftir 2020. Hér verður að snúa þróuninni við og tryggja að fjölgun þessara starfa sé hlutfallslega mest á veikari svæðum.
Dæmi úr C „Stuðla að sjálfbærri þróun byggða um allt land“, en þar stendur um almennar áherslur „2. Samspil dreifbýlis og þéttbýlis í byggðaþróun“.
Þetta er mjög stór og mikilvægur þáttur í jöfnun búsetu og lífskjara í landinu. Með sameiningu sveitarfélaga hefur krafan um jafnt aðgengi að þjónustu innan sveitarfélaga aukist, ásamt því að kostnaður við hana sé sambærilegur á milli íbúa. Hér ná nefna rafmagns- og hitunarkostnað. Ríkið er þar með hærri gjöld á flutningi rafmagns ásamt hærri tengigjöldum í dreifbýli en þéttbýli. Það er ósanngjarnt og er ekki til þess fallið að jafna lífskjör innan landmikilla sveitarfélaga og uppfyllir þar með ekki núverandi byggðaáætlun né heldur markmið þeirrar sem er í smíðum. Eins má nefna kostnað við húshitun með heitu vatni en oftast er mun kostnaðarsamara er að leggja heita vatnið um dreifbýli en þéttbýli. Hér þarf ríkið að koma inn í og jafna þennan mun til að jafna lífskjörin. Margt fleira mætti nefna eins og þjónustu við losun á sorpi en í dreifbýli er hún mun dýrari en í þéttbýli og fyrir landfræðilega stór sveitarfélög þá veður ríkið að stíga inn og jafna þennan kostnað eigi lífskjörin að vera jöfn.
4. Hver er skoðun þín á því hvernig best sé að meta árangur byggðastefnu?
Besta leiðin er að skoða og uppfæra sem oftast allar tölur sem snúa að íbúafjölda, lífskjörum, hagvexti, menntun, atvinnuþróun og mörgu fleiru reglulega. Verkfæri eins og mælaborð Byggðastofnunnar er jákvætt skref í þessari umræðu. Þetta þarf hins vegar að efla enn frekar, en um leið þarf að forðast að tveir aðilar séu að setja fram gögn um sömu hluti. Aðilar eins og Byggðastofnun, Hagstofan og Þjóðskrá eiga að vinna meira saman og vera með eina sameiginlega upplýsingaveitu sem gæti þá verið megin grunnur gagna sem lýsa þróun mismunandi svæða.
5. Annað sem þú vilt taka fram?
Tvennt má nefna sem raunhæfar leiðir til að bæta og jafna lífskjör með þeim verkfærum sem við höfum í dag og erum að vinna með alla daga, og ekki er talað um í fyrirliggjandi drögum.
Í fyrsta lagi má nefna hlutdeildarlánin en þau hafa ekki sem slík nýst til uppbyggingar á landsbyggðinni nema í mjög litlum mæli. Hugmyndafræðin á bakvið þau til fólks sem er að kaupa sína fyrstu íbúð er góð. Engu að síður er reynslan í Skagafirði og landshlutanum öllum sú að mjög fáir hafa haft möguleika á að nýta sér þetta úrræði til húsnæðiskaupa. Ástæðan er að stærstum hluta sú að verktakar eða fjárfestar í Skagafirði hafa ekki sóst eftir að byggja íbúðir sem standast kröfur um lágmarksstærð og hámarksverð til að fá hlutdeildarlán. Þessu væri auðvelt að breyta með sértækum hlutdeildarlánum til svæða eins og Norðurlands vestra þar sem íbúaþróun er undir landsmeðaltali og íbúða og byggingarmarkaður íbúða jafn óvirkur og raun ber vitni. Þannig mætti örva íbúabyggingu og fólksfjölgun.
Í öðru lagi má nefna skattkerfið en með því að greina reglulega stöðu landshlutanna og svæða innan þeirra mætti taka heilu landshlutana eða afmörkuð svæði og beita þar skattkerfinu sem hvata fyrir fólk til að koma þangað með atvinnustarfsemi eða fjárfesta sér í húsnæði. Úrræðin gætu verið tímabundin til t.d. 10 ára en þau þurfa samt að vera það hvetjandi að fólk sái hag í að nýta þau. Gott dæmi um land sem hefur notað skattkerfið með ýmsum hætti til að efla og styrkja búsetu er Noregur og af þeim mætti læra margt um nýtingu skattkerfisins til að jafna búsetu og lífskjör í landinu.