ÞÁTTUR AF GILSBAKKA-JÓNI eftir HJÖRLEIF KRISTINSSON

FORMÁLI
Þáttur sá, sem hér fer á eftir, er tekinn saman með aðstoð Hjörleifs Jónssonar. Var hann kominn á sextánda ár, þegar faðir hans dó og mundi hann því vel Einnig hef ég sótt heimildir til móður minnar, Aldísar Sveinsdóttur, en hún ólst upp hjá Jóni að verulegu leyti. Loks má geta þess, að Stefán Jónsson á Höskuldsstöðum hefur verið mér hjálplegur um einstök atriði sem hans var von og vísa.

Það kom í ljós, að meira hafði bjargazt af kveðskap Jóns en mér fannst rúmast í þætti sem þessum. Þegar að því kom að velja og hafna, réði ekki eingöngu mat mitt á skáldskapnum sjálfum, heldur reyndi ég einnig að sýna sem flestar hliðar á skáldskap Jóns. Vonandi getur það af ljóðabréfum Jóns og lausavísum, sem lagt var til hliðar að þessu sinni, birzt í Skagfirðingabók, þótt seinna verði.

Þeir, sem eru viðkvæmir fyrir grófu orðbragði, skyldu lesa vísurnar með varúð, því víða geta hætturnar leynzt.

Skal ég svo ekki fylgja Gilsbakka-Jóni úr hlaði með fleiri orðum.

Ætt JÓNS OG UPPRUNI
Í Móðuharðindunum flosnaði upp Einar Jónsson, bóndi á Skottastöðum í Húnavatnssýslu. Fór fjölskyldan á vergang. Nokkru síðar fannst Elín, dóttir Einars, örmagna við túngarðinn á Nautabúi í Lýtingsstaðahreppi í Skagafirði. Þar bjuggu þá Jón Þorkelsson, bónda á Eyvindarstöðum í Blöndudal, Björnssonar, lögsagnara á Guðlaugsstöðum, Þorleifssonar, prests í Blöndudalshólum, Ólafssonar, - og kona hans Rósa Ólafsdóttir.

Var nú Elín frá Skottastöðum borin til bæjar og henni hjúkrað, eftir því sem föng voru á. Hresstist hún brátt við.

Nokkuð teygðist úr dvöl Elínar hjá þessu ágæta fólki, því að þau felldu hugi saman, hún og Gísli, sonur þeirra hjóna. Giftust þau og hófu búskap á Nautabúi, en fluttu þaðan að Teigakoti og bjuggu þar um 40 ára skeið.

Sonur þeirra Teigakotshjóna var Jón, sem bjó á Strjúgsá í Eyjafirði hátt á fimmta tug ára. Hann naut mikils álits hjá sveitungum sínum. Var hreppstjóri um skeið, en gazt ekki að starfinu og sagði því af sér eftir nokkur ár. Jón Gíslason var talinn hægur í framkomu, óádeilinn og vinsæll, dulur í skapi, djúphygginn og öðru vísi en fólk er flest. Kona Jóns á Stjúgsá var Guðrún Jóhannesdóttir, bónda í Yztagerði, Ívarssonar.

Þau Stjúgsárhjón áttu saman fjögur börn, sem náðu fullorðins aldri, og elztur var Jón sá, er þáttur þessi á að fjalla um. Hin voru: Ingibjörg, sem giftist Páli, bónda í Æsustaðagerði, Einar, bóndi í Rauðhúsum, og Ari, bóndi í Víðigerði og Þverá í Öngulsstaðahreppi. Þá átti Jón Gíslason son með Jóhönnu, systur konu sinnar. Hét hann Jóhannes og varð fulltíða maður. *

Jón á Gilsbakka fæddist á Strjúgsá 25. apríl 1828 og ólst upp með foreldrum sínum. Litlar sagnir eru frá bernskuárum hans, sem vonlegt er. Þó urðu einstök atvik honum minnistæð, eins og títt er hjá börnum.

Þegar hann var enn á óvita aldri, var á heimilinu gömul kona illa haldin af brjóstveiki. Kvartaði hún oft um, að enginn strompur væri á baðstofunni og loft þungt þar inni, en hún var víst rúmliggjandi. Jóni þótti vænt um konu þessa og vildi gera sitt bezta. Setur rögg á sig og hleður hrauk úr smásteinum á þekjuna yfir rúmi hennar og taldi sig þar með hafa gert stromp, þó að þekjan væri órofin sem áður. En nú varð tilviljunin honum hliðholl, því að um það bil, sem hraukurinn var fullgerður, þá hrundi hann, lenti á skjá yfir rúmi konunnar, steinarnir duttu niður í rúmið og hreint fjallaloftið streymdi inn um rifinn skjáinn.

Og nokkrum árum seinna var Jón farinn að vaka yfir vellinum. Grár hestur sótti mjög í túnið. Svefn sótti fast á drenginn, þegar leið á nóttina. Svo kom Gráni á túnið, og Jón fór að reka hann. Sú ferð varð þannig, að strákur vaknar hátt upp í fjalli, búinn að fara yfir illgengt klettagil, en Gráni breyttist í sólina, sem skein glatt yfir fjallsbrúninni.

Jón lærði „átta kafla kverið” undir fermingu. ** Sat hann löngum úti í fjósi með kverið, en hafði stundum annað lestrarefni til tilbreytingar. Nú var það eitt sinn, að hann las í kverinu, en faðir hans var að störfum í fjósinu. Vissi Jón ekki fyrri til en faðir hans sló hann utan undir vænan löðrung. Hafði hann, illu heilli, séð á hornið á Andrarímum út undan kverinu.

Jón var fermdur á tilskildum tíma með þessum vitnisburði: „Kann og skilur tækilega vel, þæglátur”.

Jón lærði allvel að skrifa. Skrifaði hann ávallt á hné sínu. Hann lærði járn- og koparsmíði á yngri árum og lagði þar með grundvöll að ævistarfi sínu. Einnig lærði hann að synda, sem þó var ekki algengt í þá tíð. Bjargaði það lífi hans nokkru síðar, er hann féll af hestbaki í Eyjafjarðará. Var áin í flóði, og hugðist Jón sundríða yfir hana, en losnaði við hestinn, þegar hann hjó snögglega niður í malarbakka, sem Jón varaði sig ekki á. Nokkurt vín var í honum. Byrjaði Jón á því að synda eftir hatti sínum, sem flaut niður á, og síðan til lands. Ekki taldi hann þrekraun neina að synda úr ánni, því að „hún var lygn eins og hlandkoppur”, sagði hann.

Jón flytur 19 ára gamall frá foreldrum sínum að Litladal og á þar heima í þrjú ár a. m. k. Hefur líklega lært að smíða þau árin. Eitthvað átti hann heima í Miklagarði og á Akureyri í eitt ár. Stundaði hann sjó á tímabili og þá einkum hákarlalegur. Var oft sótt langt til hafs. Á sjónum kvaðst hann hafa lært að drekka og kunni æ síðan. Þá hafa hákarlalegur líklega eflt þann eiginleika hans að þola kulda öðrum mönnum betur. Var hann gjarn á það, þegar hann var drukkinn á ferðalögum, að fá sér blund öðru hverju. Gilti þá einu, hvernig veðri var háttað, því alltaf var honum vel heitt.

Ekki er vitað til, að Jón fengist mikið við skáldskap á uppvaxtarárum sínum í Eyjafirði. Þó er líklegt, að þessi vísa sé frá þeim tímum:

Böls í koti Einar er
auðnu þrotinn gengi.
Möngu notar sína sér
sá andskoti lengi.

Flytur til Skagafjarðar
Jón flytur alfarinn til Skagafjarðar árið 1856, þá 28 ára. Er hann á Hofi í Vesturdal fyrstu tvö árin og kvænist þar Valgerði Guðmundsdóttur frá Ábæ í Austurdal. Þaðan flytja þau að Tyrfingsstöðum á Kjálka og búa þar í tvíbýli næstu þrjú árin. Flytja að Gilsbakka í Austurdal árið 1861 og eignuðust jörðina.

Enginn kann nú lengur að lýsa Valgerði Guðmundsdóttur til neinnar hlítar. Hún var heilsuveil lengst af ævi sinnar, og sérleg mun hún hafa verið eins og fleiri þær systur.

Einhverju sinni riðu þau Gilsbakkahjón til Ábæjar. Svo var það nokkru seinna, að Sigurbjörg á Merkigili atyrti Valgerði fyrir, að þau skyldu ekki koma við á Merkigili. „Ég skal segja þér það, Sigurbjörg, að við sáum bara ekki bæinn”, svaraði Valgerður. Frá ómunatíð hefur vegurinn legið um hlaðið á Merkigili, en einhver þykkja var á milli bæjanna um þessar mundir.

Börn Jóns og Valgerðar voru:
1. Ingibjörg, f. 5. des. 1858. Dó á barnsaldri.
2. Jón, f. 5. júní 1863. Dó 5 ára. Hann var talinn fáviti.
3. Hjörleifur, f. 10. okt. 1864. Hann dó á Akureyri taæplega tvítugur. „Var til lækninga á sjúkrahúsinu”. Allmennt er talið, að hann hefði dáið úr garnaflækju.
4. Gestur, f. 23. des. 1865. Bóndi á Gilsbakka, Stekkjaflötum og Keldulandi. Dó 4. des. 1940.

Auk þess ólu þau hjón upp dreng, sem Vilhjálmur hét. Var hann sonur hjónanna Guðmundar Kristjánssonar og Sigríðar Helgadóttur, sem voru um skeið á Keldulandi. Þótti Jóni mjög vænt um þennan fósturson sinn, unni honum jafnvel meir en sínu eigin börnum. Var því þungur harmur að honum kveðinn, þegar Vilhjálmur féll frá í blóma lífsins, aðeins 17. ára gamall.

Jón missti konu sína eftir 28 ára sambúð. Þremur árum áður höfðu þau hjón brugðið búi, líklega vegna heilsuleysis Valgerðar, en voru i húsmennsku á eignarjörð sinni.

Eftir lát Valgerðar var Jón oft langdvölum að heiman við smíðar. Mun samt alltaf hafa átt heima á Gilsbakka. Var þá Gestur sonur hans tekinn við jörðinni.

Þegar Jón var tæplega sextugur, kvæntist hann í annað sinn. Seinni kona hans var Aldís Guðnadóttir frá Villinganesi. Var aldursmunur þeirra talsverður, því hún var þá rúmlega tvítug, f. 30. júlí 1867. Var sagt, að Jón hefði sótt allfast að ná því kvonfangi. Fjórum árum síðar hófu hann aftur búskap á Gilsbakka, en Gestur flutti í Stekkjarfleti sama ár. *

Aldís var tæplega í meðallagi á hæð, fríðleikskona, ráðdeildarsöm og nýtin, en þó stórgjöful. Hún var harðdugleg og féll aldrei verk úr hendi. Krafðist þess sama af öðrum. Stóð hún við rakstur í hvaða veðri sem var. Tóskaparkona var hún mikil og oft langdvölum burtu við tóvinnu. Hún varð fyrir því áfalli um þrítugt að detta og meiða sig í mjöðm. Var ekki leitað til læknis fyrr en um seinan. Var hún mjög fötluð upp frá því , en lét það ekki aftra ferðum sínum, svo að á gamals aldri vílaði hún ekki fyrir sér að fara yfir Merkigilið á Einstig, * * að vísu með nokkurri aðstoð, þegar Hjörleifur sonur hennar fékk lánað engi fyrir framan gilið. Má nærri geta, að búhyggja Aldísar og dugnaður hafi komið í góðar þarfir, þar sem Jón stundaði smíðar jöfnum höndum við búskapinn eða meir. Hann var auk þess orðinn gamall maður.

Aldís og Jón áttu eitt barn, sem upp komst. Var það Hjörleifur, sem búið hefur á Gilsbakka um langt skeið, f. 2. ágúst 1890. Annað barn þeirra hjóna dó í fæðingu. Varð Hjörleifi nokkuð minnistætt, þegar barnið var flutt til greftrunar að Silfrastöðum. Faðir hans bar kistuna á bakinu, en Jósep Jósepsson, mótbýlismaður hans, gekk við hlið hans og söng sálma. Ekki vissi Hjörleifur, hversu lengi söngurinn entist, en Jósep var mikill söngmaður.

Aldís og Jón, meðan hans naut við, ólu upp þessi börn að meira eða minna leyti:

1. Aldísi Sveinsdóttur, Eiríkssonar á Skatastöðum.
2. Jón Brynjólfsson, Eiríkssonar á Skatastöðum.
3. Aldísi Jórunni Guðnadóttur, Guðnasonar, bónda í Villinganesi.

Ýmislegt um Jón
Jón var hávaxinn og svaraði sér vel. Fremur stórskorinn og toginleitur. Enni hátt. Svipurinn hvass, en góðmannlegur. Fremur var hann loðbrýndur með stálgrá augu. Hár og skegg skollitað. Kinnbein há og gat ekki talizt munnfríður. Hann reis snemma úr rekkju og hafði þá jafnan gert vinnuáætlun fyrir daginn, hvað hann taldi nauðsynlegt. Oftast lá leið hans í smiðjuna, þegar upp var risið, en stundum voru morgunverkin önnur. Var það ósjaldan seinni hluta vetrar, að Jón kæmi með væna rjúpnakippu ofan úr brekkunum um það bil, sem aðrir komu á fætur. Enda taldi hann ekki nauðsynlegt að slátra mörgu til heimilis að haustinu. Sagði, að spaðið kæmi venjulega úr Bæjarbrekkunum.

Grenjavinnslu stundaði Jón eitthvað framan af ævi. Var það eitt sinn, þegar honum bar að sofa, að hann vaknar og litast um. Sér hann þá jafnsnemma félaga sinn, sem átti að vera á vakt, liggja í fastasvefni og lágfótu heima í greni. Skaut Jón tófuna þegar í stað, en eigi vaknaði maðurinn heldur. Gat Jón þá ekki stillt sig um að vekja félaga sinn með nokkuð óvenjulegum hætti. Fletti hann frá honum klæðum og tróð tæfu inn á hann beran, en hún var blaut á belginn af náttfalli eða rigningu.

Þá var það stundum seinni hluta sumars, þegar héla var á jörð, að Jón gekk til sláttar fyrir allar aldir. Þótti honum gott að slá hina seigari engjabletti í hélunni, því að þá var sem brugðið væri í vatn. Einu sinni var hann búinn að slá allan Brúnaskurðinn, þegar aðrir komu á fætur. Myndi það teljast gott dagsverk við venjuleg skilyrði.

Nýtinn var Jón á slægjubletti, þó að ekki væru þeir stórir. Þegar hinar venjulegu engjar þraut síðsumars, þá fór hann stundum með poka og orfið sitt, sló loðna bletti, þótt litlir væru, stakk heyinu í pokann og bar heim til þurrkunar. Væri hann lattur þessarar iðju, kvað hann betra að bera pokann núna, heldur en ganga með betlipoka á aðra bæi undir vorið.

Jón lærði slátt með orfi, sem vantaði á neðri hæl. Hélt hann því jafnan hægri hendi um orfið sjálft, enda þótt neðri hæll orfsins væri á sínum stað.

Jón var ötull og áræðin í ferðalögum og tók þá daginn snemma sem endranær. Var hann oft á bak og burt úr gististað, þegar fólk kom á fætur. Hann áttti það jafnvel til að skilja ferðafélaga sína þannig eftir, þættu honum þeir morgunsvæfir um of. Einu sinni á fyrri búskaparárum sínum fór hann verzlunarferð til Akureyrar sem leið liggur norður Öxnadalsheiði. Frá Akureyri fór hann hins vegar fram í Djúpadal. Hefur hann líklega gist á Kambfelli. Árla morguns heldur hann á fjöll upp með varning sinn á sleða. Fékk hann sér til aðstoðar mann úr Eyjafirði. Beittu þeir sjálfum sér fyrir sleðann. Komu þeir niður í Bakkadalsbotninn og náðu að Gilsbakka um miðaftan. Daginn eftir fór fylgdarmaðurinn sömu leið til baka. Var hann nýsloppinn til byggða, þegar á brast stórhríð, sem stóð nokkra daga. Ekki er vitað lengur, hver fylgdarmaðurinn var, og ekki er vitað til, að aðrir hafi lagt leið sína þarna yfir fjallið, hvorki fyrr né síðar í nauðsynjaerindum.

Annað dæmi um dugnað Jóns og áræði í ferðalögum er það, er hann óð Jökulsá eystri í Laugahvammi. Hann batt hellustein allvænan á bak sér til að þyngja sig í vatninu. Er áin oftast ill yfirferðar þarna, þó að á hesti sé.

Jón var enginn hestamaður, en varð að nota þá sem aðrir. Reið hann jafnan hægt. Ekki taldi hann sig mikinn fjármann. En á útbeitarjörðum var fjármennskan mikið í því fólgin að finna út gjafarþörf dag hvern við breytilegt beitarskilyrði. Jónsegist alltaf gefa jafnt. Hafa tíu kindur um hneppið, en hjá honum mun hneppi hafa þýtt fang, heldur í minna lagi. Skepnur urðu hændar að honum, og hann lagði sérstaka áherzlu á góða meðferð þeirra ungviða, sem aðeins áttu að lifa í fáa daga.

Jón fór sínar eigin götur og hirti ekki mjög um siðvenjur síns tíma. T.d. sagði hann á gamals aldri, að hann hefði aldrei barið barn, Öllum börnum, sem kynntust honum, þótti vænt um hann. Hann var vínhneigður sem fyrr segir, og drakk gjarnan einn. Þó undi hann vel hag sínum í veizlum, þar sem vín var haft um hönd, enda þar vinsæll vegna hagmælsku og hnyttinna tilsvara.

Eitt sinn var Jón við útför mikils efnabónda í nágrenninu. Átti bóndi sá dóttur eina vanheila. Eigi að síðður bar henni ríflegur erfðahluti. Meðan á erfidrykkju stóð, þá skýrir einn gildur bóndi og fégjarn frá því í heyranda hljóði, að hinn framliðni hefði verið búinn að biðja sig að taka að sér hina vanheilu stúlku, þegar hans nyti ekki lengur við. Sló nú þögn á viðstadda, því flesta mun hafa grunað, að það væri frekar vegna arfhlutans en umhyggju fyrir stúlkunni, þessu máli væri hreyft. Jón á Gilsbakka sat álútur og reri fram í gráðið, en rauf loks þögnina með því að segja hægt og stillilega: „Hann hefur líklega beðið þig þess, þegar hann var jarðaður hann Bjarni bróðir þinn”. Jón fékk ekkert svar, og varð aldrei meir úr þeirri ráðagerð. Svo var mál með vexti, að bóndi þessi átti bróður, sem Bjarni hét. Gat hann ekki séð sér farborða og var á vegum bróður síns um skeið. Var hann talinn illa haldinn og hefði það flýtt fyrir dauða hans.

Sagt er, að Stefán Jónsson, faktor, hafi beðið Jón um að skamma sig aldrei, þegar aðrir heyrðu til.

Maður kom að Gilsbakka að kvöldi dags og spyr Jón, hvort hann geti lofað sér að vera um nóttina: „Við getum nú talað um það í fyrramálið”, svaraði Jón.

Jón sá oft það sem öðrum var hulið. Flest er nú gleymt um það, en nokkur atvik skulu þó tilfærð.

Einu sinni var hann að koma að norðan, einn á ferð og fór Heiðarskarð milli Norðurárdals og Kjálka. Tungl óð í skýjum. Sér hann þá fjóra menn ríðandi skammt til hliðar við sig og þekkir alla. Voru þeir allir látnir. Nú er gleymt, hverjir menn þessir voru, nema Páll Jónsson, bóndi á Keldulandi, sá er hrapaði til dauðs í Merkigilinu 2. jan. 1860. Ekki er þess getið, að Jóni félli þessi samfylgd illa. Fylgdust svipirnir með honum nokkra hríð, en hurfu síðan jafn snögglega og þeir birtust honum.

Halfdanartungutryppið taldi Jón sig hafa séð aðeins einu sinni. Hins vegar sá hann Skottu alloft. Var það einu sinni sem oftar, að hann leggur sig út af í rúmi sínu um hádegisbil og vill fá sér blund. Ekki voru fleiri inni. Tekst honum ekki að festa blundinn og verður þá litið fram í baðstofdyrnar. Sér hann þá, hvar Skotta stendur á þröskuldinum. Og ekki nóg með það, heldur geiflar hún sig alla og glennir framan í hann. Varð nú Jóni skapfátt við Skottu, þrífur hlandkollu við rúmstokkinn með nokkru í og skvettir á hana og lætur fylgja nokkur vel valin orð. Skotta brá við snöggt og hvarf í eldglæringum fram í göng, og gat nú Jón látið sér renna í brjóst.

Fýkur í kviðlingum

Eins og fyrr getur, stundaði Jón smíðar utan heimils. Var hann mikið á Hofsstöðum og í góðu vinfengi við það heimili.

Á Hofstöðum var vinnukona Sigríður Bjarnadóttir. Hún mun hafa þjónað Jóni, og kallaði hann hana jafnan fóstru sína. Um hana orti Jón meðal annars:

Ólafsfjarðar forsjónin
fóstru sendi minni
burgeislegan biðilinn
bezta úr eigu sinni.

Fóstra mín er full með glens,
flest eru orðin bitur.
Enginn hennar skilur skens,
skelfing er hún vitur.

Fegin vildi ég fara upp á fóstru mína,
þó ég af því biði bana,
bara til að gleðja hana.

Sigríður situr milli Jóns og annars manns:
Fóstra mín er fögur öðru megin.
Þaðan fæ ég hýrleg hót.
Hinum megin er hún ljót.

Um Unu, húsfreyju á Hofstöðum:
Una fyrir ofan Björn
allar nætur sefur.
Dável þessi draugavörn
dugað fljóði hefur.

Hofsstaðabændur áttu í málaferlum við Þorgrím í Hofsstaðaseli. Fengu þeir Jósef Skaftason frá Hnausum í Húnavatnssýslu til að fara með málið fyrir sína hönd. Hefur hann ekki legið á liði sínu eftir vísu þessari að dæma, sem Jón kvað við hann í gamni:

Það er efni ófögnuðs
- um það mynda ég braginn –
að þú lýgur allan guðs-
endilangan daginn.

Hér eru nokkrar vísur um börn:
1. Tíu ára tók að slá
tjörguþórinn stinni.
Ekki stóð þar eftir strá
eitt í veröldinni.

2. Hrífa Dísu hreif þau öll
í hrúgu eina saman.
Hamast náði hringaþöll,
heldur dró af gaman.

3. Umhyggjan er ærið snjöll,
allt var gjört með ráði.
Gráa rollan át þau öll
af þó leggja náði.

Hárin rauðu á höfði rísa
á hrundu eðalsteins,
þegar reiðist drósin Dísa,
dóttir Skugga-Sveins.

Þessar vísur gerði Jón um sjálfan sig og rauða hestinn sinn:
Rauður minn er stór og sterkur,
stundum fælinn er.
Svo er hann líka mikill og merkur
maðurinn, sem hann ber.

Hann er á við hundrað vagna,
í hernað ef ég fer.
Mér finnst ekki minna gagna
meðan ég er hér.

Og hér er önnur hestavísa:
Froðu stundum fellandi
frekur þreki búinn,
veður grundu grenjandi
Geysir undir Sigurði.

Sigurður Guðmundsson er líka nefndur í þessum vísum:
Ástardjúpin ómögulegt er að kanna.
Glitra líkt og sumarsunna
Sigurður og Skóla-Gunna.
Sigurður er sómamaður
sinnir ei kvenfólki.
Manngreyið er margfjötraður
í meydómsbindindi.

Einu sinni sem oftar kom maður að Gilsbakka þeirra erinda að biðja Jón að járna fyrir sig hest. Þá kvað Jón:
Nú að seztu í nótt hjá mér,
nýtur lestaskrjóður,
svo járna ég hestinn handa þér,
hrossabrestur góður.

Jón sér, að hverju stefnir með Ólaf Kristjánsson frá Ábæ og Ingveldi Þorsteinsdóttur úr Álftafirð:
Skjaldan vil ég skökku spá:
Skína mun um jólin
hyggjustræti Ólafs á
Álftafjarðarsólin.

Jóni þykja barneignir á Merkigili minni en efni standa til:
Efni lífs til ávaxtar
aftur trúi ég skili
húsfreyjan hans Höskuldar
hérna á Merkigili.

Jón fréttir, að Eiríkur á Skatastöðum hafi drukkið sig fullan, þrátt fyrir bindindið, sem hann var í um þær mundir:
Fleirum þungbært finnst en mér
freistinganna okið.
Bindindinu Eiríks er
allareiðu lokið.

Eitt sinn var Jón tepptur á Silfrastöðum vegna flóða í Norðurá ásamt þremur Jónum öðrum. Þá bjuggu þar Steingrímur Jónsson og Kristín Árnadóttir:
Raunabögu raula ég hér
rétt að gamni mínu.
Ég held þetta Jónager
éti Grím og Stínu.

María nokkur fluttist frá Silfrastöðum að Gilsbakka. Nokkru seinna kvað Jón:
María hingað meydóm sinn
mikinn flytja náði.
Nú er hann allur uppgenginn
eins og Grímur spáði.

Aldís, kona Jóns, var mikil búkona, eins og vísa þessi bendir til:
Strokkar jafnan baugabil,
býsna safnar sméri.
Kaupinhafnar kemur til
klyfjuð drafnarmeri.

Það er alkunna, að grasbítir virða ekki ógirt landamerki. Nú fóru hross Jóns út í Stekkjarfleti, en náðust þar í hús:
Kviknaði bræði búandans
bæði í holdi og sálu,
því hófanaðir náungans
Námu gras og stálu.

Bóndi varð í sinni súr,
svelti hross um nætur.
Kapalsþörmum kreisti úr
kúk í skaðabætur.

Jón átti hund, sem hafði þann leiða galla að vera oft í ferðalögum fyrir sjálfan sig, þegar hans var mest þörf heima. Eitt sinn, þegar seppi kom heim úr slíkri ferð, tók Jón á móti honum með vísu þessari:

Fyrir stífan flækingstúr
fá skalt kífið nauða.
Þér skal rífa eistun úr
upp á líf og dauða.

Jón vaggar hvítvoðungi og fer með barnagælu frumsamda:
Dúsu sýgur, drullar og mígur undir.
Þykir snótum þráskælinn.
Þú ert ljótur nafni minn.

Jón Guðmundsson, sem lengi bjó á Krossastöðum á Þelamörk, bjó áður tæpan áratug á Silfrastöðum. Var hann oft kallaður Jón Skjöldungur.

Þessa vísu orti Jón í gamni um Jón Skjöldung:
Nokkuð veit ég nafni minn,
nær þú deyja hlýtur,
verður banabiti þinn
blautur hundaskítur.

Eitt sinn var Jón við smíðar hjá Jóni Skjöldungi. Bjó hann þá á Silfrastöðum, og var þar einnig móðir hans gömul. Fór kerling fyrst á fætur á morgnana. Kallaði Gilsbakka-Jón hana ömmu og kvað:
Mjög árla uppi vóru
amma og gamli Jón,
kveiktu á kertisglóru,
kerling reif ask og spón,
kvöldmatar gutlið gleypti,
galtómur maginn var,
katli á hlóðir hleypti
hinum til glaðningar.

Eftirfarandi stöku orti Jón um gildan bónda í héraðinu:
Heyrðum vér, að herra Jóhann helju fyndi,
margþvættur í Mammonshlandi.
Margur drukknar nærri landi.

Um Sigurjón Bergvinsson:
Eins og hrafn á hræi gleiður
hetju jafninginn
dyggðum safnar sitt í hreiður
Sigurnafni minn.

Einhverju sinni fór Jón norður í Eyjafjörð til að heimsækja skyldfólk sitt. Hann kvað á glugga á Þverá eða Víðigerði með draugalegri röddu:
Seint að kvöldi sækir að
sá, er húsum ríður.
Ari komdu út á hlað,
afturgangan bíður.

Ari mælti um leið og hann gekk til dyra: „Annað hvort er þetta djöfullinn sjálfur eða Jón bróðir minn”.
Eftir andlát Jóhanns Hrólfssonar á Stekkjarflötum:
Þegar ég fer um þennan garð,
þenki ég í tómi:
Nú er fyrir skáldi skarð,
skapa- höggvið –dómi.

Þessar vísur eru um Ingibjörgu Jónsdóttur, síðar húsfreyju í Villingadal í Eyjafirði:
Ingibjörg við rokkinn rær,
rembist undir bana.
Enga veit ég unga mær
iðnari en hana.

Ástin rífur á mig gat,
Imba þessu veldur,
svo ég ekki sinni mat,
svefni ekki heldur.

Imba reisa ætlar bú.
Á því stendur þanninn:
hún á sauði, hross og kú,
en hana vantar manninn.

Þessar vísur eru úr bréfum til Aldísar, meðan hún var enn heimasæta í Villingnesi:
Allavega, elskan mín,
á þér dyggðir skarta.
Þú hefur snúið vatni í vín
og varmað freðið hjarta.

Á miða þessum minnast þín
meir ég feginn vildi,
en mig vantar, elskan mín,
orð, sem vera skyldi.

Framfarir í landbúnaði eru hafnar:
Búfræðinga breytni nýt
bjargar, eyðir grandi.
Yfir frónið ausa skít
útþynntum í hlandi.

Ekki var Jón alltaf ánægður með lífið og tilveruna:
Margt vill ríða mér á slig,
mótgangs ber ég þvitann.
Ég held ég verði að hengja mig
hérna upp um bitann.

Þessi vísa bætir nokkuð úr skák:
Á einu fræða þarf ég þig
þundur– mætur –sverða.
Þeir, sem hengja sjálfa sig,
sáluhólpnir verða.

Og kannski leysti hollt mataræði allan vandann:
Svefn og leti lífsandstreymi
læknað getum vér,
ef við étum hér í heimi
hangiket og smér.

Líklega hefur heyskapurinn gengið seint hjá Jóni að þessu sinni:
Margháttaður mér að streymir
mótgangskuldinn.
Nítjánda mun úti öldin,
áður en ég fæ töðugjöldin.

Stundum var gestkoma að yrkisefni:
Trausti minn kom hér í haust.
Hvasst ófriðar él á brast.
Hraustur á sér hljóða raust.
Hasta ég því á hann fast.

Jóni leiddust menn, sem aldrei gátu þagað:
Aldrei verð ég óttafrí
orða fyrir sjánum,
þegar ég heyri þjóta í
þúsund gata skjánum.

Þessi er líklega ort á hákarlaskipi:
Sögu fer ég þylja þér:
Þig skal beran hýða,
ægismeri upp á sker
ef þú gerir ríða.

Jón þekkti það úr iðn sinni, að mótið hafði mikið að segja, þegar steypt var:
Fyrir ofan reyni reipa
rennir snótin sér.
Fögur verður fyrsta steypa,
fallegt mótið er.

Talið er, að eftirfarandi vísa sé einnig um sömu hjú. Hafi þau gifzt, en skilið eftir þriggja vikna sambúð:
Margvíslegan mótganginn
mætti hún Gunna þekkja:
missti allan meydóm sinn,
með það varð hún ekkja.

Jón Guðmundsson, síðar bóndi á Hofi, byggði Hólhúshlöðuna á Gilsbakka. Jón á Gilsbakka gerir ráð fyrir, að hún muni standa í hundrað ár, og kveður fyrir hennar hönd á væntanlegu aldarafmæli:
Hér þó liggi Nonna nár,
neytti hann frægra handa.
Hans fyrir náð í hundrað ár
hef ég fengið að standa.

Og um sama mann:
Undarleg er óvenjan,
á henni finn ég galla.
Nefna manninn nýgiftan
Nonna, líð ég varla.

Unga fólkið vill oftast lyfta sér upp um helgar:
Orlofs þunna fágar flík
ferða- kunn að –lögum.
Stekkur unnar birtu brík
burt á sunnudögum.

Og þessi hefur verið fjölhæf til verka:
Býr til grauta, brækur þvær,
bakar, hnoðar, malar,
kembir, spinnur, kveður, hlær,
klippir gull og smalar.

Fjósavísa:
Fjósa-Moldi moðs í bás
megna þoldi pínu,
þar til foldin fingrasnjás
fórnaði holdi sínu.

Ort á Akureyrargöngu:
Linnabóla liljan svinn
lyftu upp kjól með hraða.
Stúfinn ólar mýktu minn,
meyjan póleraða.

Þangskála-Lilja Gottskálksdóttir var um skeið á Gilsbakka. Kvaðst hún á við Jón og var þá oft ómyrk í máli. Fannst Jóni víst ástæðulaust að yrkja um hana á tæpitungu:
Einlífs á eymdarnóttum
ekkjur tíðum þola bágt.
Getnaðar í gluggatóttum
girndaruglan skrækir hátt.

Jón var eitt sinn sem oftar í kaupstaðarferð ásamt nokkrum öðrum. Í áningarstað týnir Sigtryggur Friðfinnsson vasahníf sínum og heldur, að ferðafélagarnir séu valdir að hvarfi hans. Loks finnur Sigtryggur hnífin í vasa sínum. Þá kvað Jón:
Tryggvi öllu týna fer
tældur Lokaráði;
þjófaleit á sjálfum sér
seinast hefja náði.

Það var líka kvabbað á mönnum, sem fóru á Krókinnn í þá daga:
Ólafur greiða gerir mér,
gleðst því snöggvast lundin.
Hann ætlar að reiða undir sér
átján hundruð pundin.

Margs þarf búið með:
Eitt sinn fór ég út að sjó.
Erindið var skrýtið:
brennivín í búið dró
bæði illt og lítið.

Og einu sinni mátti hann fara brennivínslaus úr Króknum:
Ekki er ég í orðum flókinn,
um það margur vitni ber.
Andskotinn í kvöld má Krókinn
krúnuraka fyrir mér.

Skæðir mislingar voru á Gilsbakka og lágu allir nema Jón, sem þó var lasinn:
Nú er aukvisum ekki rótt
í þessu herbergi,
mislinga þar eð sveimar sótt,
sigrar hún heilbrigði.

Lækjar-Katrín með þor og þrótt
þrengir að mannkyni.
Drulla menn bæði dag og nótt
dæmalaust helvíti.

Eitt sinn var Jón staddur á Akureyri og vantaði tilfinnanlega brennivín. Mun hann hafa leitað nokkuð fyrir sér, því að til hans kemur maður, sem þekkti Jón af afspurn, og býðst til að leysa úr vandræðum hans gegn því, að hann geri um sig rækilega skammarvísu. Jón vissi aðeins lítil deili á manni þessum, en kvað um hann vísu eigi að síður og dró ekki af skömmunum:
Hákarlsformanns helvítið
hengilórast í veröldinni,
engu réttlæti gefur grið,
guðlast hefur í fersku minni,

drepur hann menn og drýgir hór,
duglegur bæði að ljúga og stela,
mígur undir og mikar flór,
meinsærum hylur brögðin véla.

Og fékk Jón brennivínið vel útilátið.

Um Sigurbjörgu Guðmundsdóttur og Eirík Gíslason:
Sólheima-Eiki settur var
Sifu til falls og hrösunar.
Hún sá hann gyrtan hettu og strút
í húsi einu, hvar stakk hann út.
Girndirnar vakna gjörðu þá.
Hún gekk þaðan strax og litum brá.
Sifa lenti í áflogum við karlmann og stóð sig vel.
Er hún Sifa yfirdrifin hetja.
Gæruskinna eikin ólm
einu sinni gekk á hólm.

Gilsbakka-Jón og Símon Dalaskáld áttust illt við á tímabili. Ekki er mér kunnugt um, hver voru upptök þeirrar deilu, og enginn dómur skal á það lagður hér, hvor bar sigur af hólmi, enda hef ég fátt eitt heyrt af því, sem Símon orti um Jón. Skulu hér tilfærð nokkur sýnishorn af framlagi Jóns í þessari viðureign í þeim tilgangi að sýna hörku hans og vígfimi á þeim vettvangi, en ekki til að kasta rýrð á Símon Dalaskáld. Þennan brag orti Jón um Símon:

1. Einn, sem að húsgangsgötu gekk,
gleiður leirburðar-trússa-Jarpur,
öfundarsting í augun fékk
og hann varð honum nógu snarpur.
Myndaði níð í sama sinn.
Segið mér, hver var orsökin?

2. Máski auminginn hafi heyrt
hjalað um einhvern, sem að giftist
og greyinu þetta illa eirt,
af því hann kvennahylli sviptist
og blikuna litist illa á,
engin bleyða vill hann sjá.

3. Kvensemi og öfund kvelja frekt
kempuna húsgangs burðastóru.
Það virðist eitthvað undarlegt,
hvað illa þessar systur fóru.
Með þessa ræfils rænu og vit
ríða þær honum undir slit.

4. Oft er mannsferill undarlegur,
Allvel getur það sannast hér.
Greymennið þennan þunga dregur
og þreytist aldrei að bjarga sér.
Útpískað flækings eymdarskauð
eitthvert þarf hafa lifibrauð.

5. Undrast það margur Adamssonur,
eitthvað, sem þekkir flakkarann,
hvað þessar fúlu fylgikonur
fara illa með reiðskjótann.
Hvorugt vill minnstu gefa grið,
greyið svo hefur engan frið.

6. Það er svo margt, sem manni grandar,
margur fær oft að reyna það.
Svo eru fleiri illir andar,
Sem illgresi planta á þessum stað.
Bakmælgi, hræsni, last og lygð.
g ljóð, sem menn kalla viðurstyggð.

7. Hættu hvefsni með huga glöðum,
heilræðið þiggðu, vinur minn.
Asegðu að búa á Ómaksstöðum,
afgjaldið heimtar Djöfullinn,
til þess að við þér taki ei pa
tukthús eilífrar glötunar.

Enn um Símon:
Stakki rúinn ráðdeildar,
rakki nú sem blauður,
frakka búinn forsmánar
flakkar þú um hauður.

Eftirfarandi staka hefur víða flogið:
Öld við kannast afskúmið, *
sem arnar- rann frá -mölum.
Lítinn manna- lærir -sið
leirbullan í Dölum.

Þegar Jón frétti um hjónabandsslit Símonar og Margrétar, varð honum að orði:
Nú er loddu leirgerðar
lepill konu sviptur
einn, sem lengi áður var
ófyrirsynju giftur.

Aldrei betur brugðið var
brandi laga skírum
en höggva sundur hneykslunar
haft af villidýrum.

Þessi vísa Símonar má heita hógvær eftir atvikum:
Yrkir frakkur orðaþjón
yfir vammasögur
á Gilsbakka Jónsson Jón
jafnan skammabögur.

Í einum brag Jóns um Símon kemur sláturkeppur mjög við sögu. Þegar Símon heyrði braginn, kvað hann þegar í stað vísu þessa:
Þegar burt úr heimi hér
hverfur Bakka-greppur,
ofan í skyrsá andinn fer
og þar verður keppur.

„Og það andskotans keppur”, bætti hann við.
Svo virðist vera sem þeir hafi sæzt fulum sáttum, karlarnir. Til var vísa eftir Jón, nú líklega með öllu gleymd, þar sem hann telur, að þeir hafi ófyrirsynju átzt illt við. Vera má, að Símon hafi stigið fyrsta sporið til sátta með vísum þessum:

Við, sem hefjum skammaskraf
skæðari tígri og ljóni,
báðir komnir erum af
Arasyni Jóni.

Illa sæmir okkur því
um lífs kaldan vetur
rífast, klæmast kvæðum í.
Kveðum heldur betur.

Það er viðfelldinn blær yfir þessari vísu Símonar um fyrrverandi andstæðing:
Þegar rerum Sóns á sjó
sinn með hverju borði,
hefur verið þessi þó
þungur mér á sporði.

Er vísan úr mansöng í rímum af Hávarði Ísfirðingi, þar sem Símon víkur að viðureign sinni við Jón.

Og ekki andar kalt til Jóns í þessari vísu Símonar:
Jón til vinnu fyrrum fær.
fjöri og þreki búinn,
áttræðis á aldri slær,
er þó næsta lúinn.

Ævilokin
Jón á Gilsbakka var einlægur trúmaður á heilaga ritningu. Samt óskaði hann þess oft, einkum hreifur af víni, að hann yrði vopndauður að lokum. Hefur kannski allt sitt líf séð örlítið í hornið á Andrarímum út undan kverinu eins og forðum í fjósinu á Strjúgsá.

Vorið 1906 var svo ákveðið að byggja nýja baðstofu á Gilsbakka. Þá kvað Jón:
Baðstofa á Bakka er feig,
búin nóg að lifa.
Hún hefur verið sinaseig,
en sjaldan höfð til þrifa.

En það var fleira, sem var feigt á Gilsbakka vorið 1906 en baðstofan gamla.

Seinasta verk Jóns i þessu lífi var að ganga um með smiðunum og segja fyrir um byggingu hinnar nýju baðstofu. Nóttina eftir veiktist hann hastarlega og lá nokkrar vikur, oft með óráði. Lá hann banaleguna frammi í skála, en lifi það að vera borinn í nýju baðstofuna og lézt þar, áður en sólarhringur var liðinn, þann 9. júlí. Nokkrum klukkustundum fyrir andlátið segir hann við Aldísi konu sína, að hann viti, að nú eigi hann ekki langt eftir. „Hverslags vitleysa er þetta”, segir Aldís, „heldurðu, að þú hressist ekki eins og þú ert vanur?” „Nei”, segir Jón, „ég sá Vilhjám minn áðan. Hann var að benda mér að koma til sín”.

* Þeim, sem vildu vita meira um forelddra og önnur náin skyldmenni Jóns á Gilsbakka, skal bent á bókina, „Ég man þá tíð”, endurminningar Steingríms Arasonar, og greinina, „Hreppstjórinn á Strjúgsá” eftir Hólmgeri Þorsteinsson í „Heima er bezt”, nr. 9, 1965.
** Það mun hafa verið Balles lærdómskver. (S. B.)
* Algengara mál er „Stekkjarflatir” og oftast svo í ritum. „Stekkjarfletir” er hins vegar málvenja þeirra Austurdælinga (S. B.).
* * Gönguleið yfir gilið, brött og klettótt.
* Aðrir hafa svo: Öld við kannast örverpið.